Laatmiddeleeuwse lekenethiek op de drukpers: snel uitgelezen? | Amsterdam University Press Journals Online
2004
Volume 29, Issue 1
  • ISSN: 1384-5829
  • E-ISSN: 2352-118X

Abstract

Abstract

This article initiates research into the underlying reasons for the disappearance of late medieval moral-didactic texts in Middle Dutch, such as and , by examining their developments on the printing press. Despite enjoying substantial circulation between 1400 and 1540, many of these cultural significant texts ceased to be published after the press was fully established (c. 1540). This study adopts a receptionoriented approach to explore the shift of several moral-didactic texts from manuscript to print, as well as the developments during the early period of print (c. 1450-1540). The reception of the printed book implied an expansion of the initial target audience to include lower social classes, combined with a slow conversion from collective listening to more individualized reading practices. Consequently, printer-publishers introduced structural elements to facilitate independent reading processes. This article aims to analyze these renewed reader’s aids and to contextualize the developments of late medieval moral-didactic texts. Therefore, this article focuses on the formatting of such texts and its reception, examining the presence and use of tables of content, columns, illustrations, prose, and punctuation.

Loading

Article metrics loading...

/content/journals/10.5117/NEDLET.2024.1.001.COOM
2024-04-01
2024-06-20
Loading full text...

Full text loading...

References

  1. Bange, P., Moraliteyt saelt wesen. Het laatmiddeleeuwse moralistische discours in de Nederlanden. Hilversum, Verloren, 2007.
    [Google Scholar]
  2. Bertagnolli, D., ‘De Spiegel historiael in Italië: onbekende fragmenten te Valenza’, in: Tijdschrift voor Nederlandse Taalen Letterkunde135(3), 2019, 260–295.
    [Google Scholar]
  3. Besamusca, B., ‘The Prevalence of Verse in Medieval Dutch and English Arthurian Fiction’, in: The Journal of English and Germanic Philology112(4), 2013, 461–474.
    [Google Scholar]
  4. Besamusca, B. & F.Willaert, ‘Continuities and Discontinuities in the Production & Reception of Middle Dutch Narrative Literature’, in: B.Besamusca, E.de Bruijn & F.Willaert (red.), Early Printed Narrative Literature in Western Europe. Berlijn, De Gruyter, 2019, 49–92.
    [Google Scholar]
  5. Biemans, J., ‘Conventies, standaarden en varianten. Verschillende mogelijkheden en keuzes bij de vormgeving van handschriften met berijmde Middelnederlandse ridderepiek’, in: A.Faems & M.Hogenbirk (red.), Ene andre tale. Tendensen in de Middelnederlandse late ridderepiek. Hilversum, Verloren, 2012, 215–259.
    [Google Scholar]
  6. Blair, A., ‘Reading strategies for coping with information overload ca. 1550-1700’, in: Journal of the History of Ideas64(1), 2003, 11–28.
    [Google Scholar]
  7. Blockmans, W., ‘Contingentie van literaire milieus’, in: F.Willaert, J.Koldeweij & J.Oosterman (red.), Het Gruuthusehandschrift. Literatuur, muziek, devotie rond 1400. Internationaal congres Brugge (25-27 april 2013), 2015, 19–39.
    [Google Scholar]
  8. Boekholt, P. & E.De Booy, Geschiedenis van de school in Nederland. Vanaf de middeleeuwen tot aan de huidige tijd. Assen/Maastricht, Van Gorcum, 1987.
    [Google Scholar]
  9. Brinkman, H. & J.Schenkel, Het Comburgse handschrift, Volume 1. Verloren, Hilversum, 1997.
    [Google Scholar]
  10. Caers, B. & J.Pauwels (red.), De Rijmbijbel van Jacob van Maerlant: het oudste geïllustreerde handschrift in het Nederlands. Amsterdam, Amsterdam University Press, 2023.
    [Google Scholar]
  11. Clemens, R. & T.Graham, Introduction to Manuscript Studies. Ithaca/London, Cornell University Press, 2007.
    [Google Scholar]
  12. Cockx-Indestege, E. & W.Heijting, ‘De doorbraak van de drukkunst in roerige tijden. Het Nederlandse boek in de zestiende eeuw’, in: B.Dongelmans, (red.), Jaarboek voor Nederlandse boekgeschiedenis. Jaargang 17. Nijmegen, Uitgeverij Vantilt, 2010, 93–139.
    [Google Scholar]
  13. Cuijpers, P., Teksten als koopwaar: vroege drukkers verkennen de markt. Nieuwkoop, De Graaf, 1998.
    [Google Scholar]
  14. De Beukeleer, M., Het boek als krachtig medium in zakformaat: de drukkersstrategieën van Joannes Grapheus, Antwerpen 1527-1569 [masterproef]. Antwerpen, Universiteit Antwerpen, 2017.
    [Google Scholar]
  15. Delsaerdt, P., ‘De kennismachines van Cornelis Kiliaan. Een typografische analyse van drie Nederlandse woordenboeken uit de 16de eeuw’, in: De Gulden Passer87, 2009, 9–30.
    [Google Scholar]
  16. Dondi, C., A.Dutta, M.Malaspina & A.Zisserman, ‘The Use and Reuse of Printed Illustrations in 15th-century Venetian editions’, in: C.Dondi (red.), Printing Revolution and Society 1450-1500. Venetië, Edizioni Ca’ Foscari, 2020, 840–922.
    [Google Scholar]
  17. Kennedy, D., ‘Crossing the threshold: Genette, Catullus and the psychodynamics of paratextuality’, in: L.Jansen (red.), The Roman paratext: frame, texts, readers. New York, Cambridge University Press, 2017, 19–32.
    [Google Scholar]
  18. Kessler, J., U.Klundert & J.Oosterman, ‘The Role and Function of Poetry in Debate and Controversy’, in: idem (red.), Controversial Poetry 1400-1625. Leiden, Brill, 2020, 1–16.
    [Google Scholar]
  19. Kienhorst, H., ‘Van hetzelfde laken een pak? Eenkolomsboekjes met Middelnederlandse rijmteksten in handschrift en druk’, in: H.Pleij & J.Reynaert (red.), Geschreven en gedrukt. Boekproductie van handschrift naar druk in de overgang van Middeleeuwen naar Moderne Tijd. Gent, Academia Press, 2004, 103–118.
    [Google Scholar]
  20. Kienhorst, H., Lering en stichting op klein formaat: Middelnederlandse rijmteksten in eenkolomsboekjes van perkament. Leuven, Peeters, 2005.
    [Google Scholar]
  21. Klein, J., ‘(Middelnederlandse) handschriften: produktieomstandigheden, soorten, functies’, in: Queeste2, 1995, 1–30.
    [Google Scholar]
  22. Kok, I., Woodcuts in incunabula printed in the Low Countries. Houten, Hes & De Graaf Publishers, 2013.
    [Google Scholar]
  23. Lie, O., ‘Middelnederlandse didactische literatuur in verzen en in proza. Van mondelinge voordracht naar leescultuur?’, in: F.Van Oostrom, & F.Willaert (red.), De studie van de Middelnederlandse letterkunde: stand en toekomst. Symposium Antwerpen 22-24 september 1988. Hilversum, Verloren, 1988, 201–222.
    [Google Scholar]
  24. Lie, O., ‘What is Truth? The Verse-Prose Debate in Medieval Dutch Literature’, in: Queeste1, 1994, 34–65.
    [Google Scholar]
  25. Mostert, M., Maken, bewaren en gebruiken. Over de rol van geschreven teksten in de Middeleeuwen. Utrecht, Universiteit Utrecht, 2010.
    [Google Scholar]
  26. Mühlethaler, J., ‘Vers Statt Prosa. Schreiben gegen den Strom im Frankreich des ausgehenden Mittelalters’, in: Chloe42, 2010, 163–182.
    [Google Scholar]
  27. Pansters, K., De kardinale deugden in de lage landen 1200-1500. Hilversum, Verloren, 2007.
    [Google Scholar]
  28. Pleij, H., ‘Literatuur en drukpers: de eerste vijftig jaar’, in: idem (red.), Nederlandse literatuur van de late middeleeuwen. Utrecht, HES Uitgevers, 1990, 137–157.
    [Google Scholar]
  29. Pleij, H., ‘Inleiding’, in: idem (red.), Op belofte van profijt. Stadsliteratuur en burgermoraal in de Nederlandse letterkunde van de middeleeuwen. Amsterdam, Prometheus, 1991, 8–68.
    [Google Scholar]
  30. Pleij, H., ‘De betekenis van de beginnende drukpers voor de ontwikkeling van de Nederlandseliteratuur in Noord en Zuid’, in: Spektator21, 1992, 227–263.
    [Google Scholar]
  31. Pleij, H., ‘Lekenethiek en burgermoraal’, in: Queeste2, 1995, 170–180.
    [Google Scholar]
  32. Pleij, H. & J.Reynaert, ‘Boekproductie in de overgang van het geschreven naar het gedrukte boek’, in: idem (red.), Geschreven en gedrukt. Boekproductie van handschrift naar druk in de overgang van Middeleeuwen naar Moderne Tijd. Gent, Academia Press, 2004, 1–17.
    [Google Scholar]
  33. Pleij, H., Het gevleugelde woord: geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1400-1560. Amsterdam, Uitgeverij Bert Bakker, 2007.
    [Google Scholar]
  34. Resoort, R., ‘Een proper profitelijc boec. Eind vijftiende en zestiende eeuw’, in: N.Heimeriks & W.van Toorn (red.), De hele Bibelebontse berg. De Geschiedenis van het kinderboek in Nederland & Vlaanderen. Amsterdam, Querido, 1990, 41–103.
    [Google Scholar]
  35. Reynaert, J., ‘Leken, ethiek en moralistisch-didactische literatuur. Ter inleiding’, in: idem (red.), Wat is wijsheid?. Amsterdam, Prometheus, 1994, 9–36.
    [Google Scholar]
  36. Riggsby, A., ‘Guides to the Wor(l)d’, in: J.König & T.Whitmarsh (red.), Ordering Knowledge in the Roman Empire. Cambridge, Cambridge University Press, 2007, 88–107.
    [Google Scholar]
  37. Robbe, J., ‘Middelnederlandse vertaaltechnieken gespiegeld. De West-Vlaamse Spieghel der menscheliker behoudenesse en de Utrechtse Spiegel onser behoudenisse’, in: Ons Geestelijk Erf85 (1-2), 2014, 39–67.
    [Google Scholar]
  38. Roetert Frederikse, J. A. (ed.), Dat kaetspel ghemoralizeert. Leiden, A.W. Sijthoff, 1915.
    [Google Scholar]
  39. Scase, W., ‘“Looke this calender and then proced”: Tables of Contents in Medieval English Manuscripts’, in: K.Pratt, B.Besamusca, M.Meyer & A.Putter (red.), The Dynamics of the Medieval Manuscripts. Text Collections from a European Perspective. Göttingen, V & R Academic, 2017, 287–306.
    [Google Scholar]
  40. Schaeps, J., ‘Old fashioned in order to be modern: Seghelijn van Iherusalem and its Woodcuts’, in: B.Besamusca, E.de Bruijn & F.Willaert (red.), Early Printed Narrative Literature in Western Europe. Berlijn, De Gruyter, 2019, 297–324.
    [Google Scholar]
  41. Schlusemann, R., Schöne Historien. Niederländische Romane im deutschen Spätmittelalter und in der Frühen Neuzeit. Berlijn, De Gruyter, 2016.
    [Google Scholar]
  42. Smith, M., The title-page. Its early development 1460-1510. London, The British Library, 2000.
    [Google Scholar]
  43. Tholen, J., Producing Ovid’s ‘Metamorphoses’ in the Early Modern Low Countries. Paratexts, Publishers, Editors, Readers. Leiden, Brill, 2021.
    [Google Scholar]
  44. Tinbergen, C. (red.), Des coninx Summe. Leiden, Uitgeverij A.W. Sijthoff, 1907.
    [Google Scholar]
  45. Van Buuren, A., ‘“Want ander konsten zijn my the hoghe”. De stadsschool in de Nederlanden in de late middeleeuwen’, in: R.Stuip & C.Vellekoop (red.), Scholing in de Middeleeuwen. Hilversum, Verloren, 1995, 221–238.
    [Google Scholar]
  46. Van Leerdam, A.‘Talking heads. The visual rhetoric of recurring scholar woodcuts in a sixteenth-century handbook on chiromancy’, in: Jaarboek voor Nederlandse Boekgeschiedenis26, 2019, 11–29.
    [Google Scholar]
  47. Van Leerdam, A., “Wetenschapscommunicatie avant la lettre”: hoe 16de-eeuwse drukkers en lezers gebruikmaakten van een gloednieuw medium. Via: “Wetenschapscommunicatie avant la lettre”.
    [Google Scholar]
  48. Van Leerdam, A., Woodcuts as Reading Guides. How Images Shaped Knowledge Transmission in Medical-Astrological Books in Dutch (1500-1550). Amsterdam, Amsterdam University Press, 2023.
    [Google Scholar]
  49. Van Mierlo, J., De letterkunde van de middeleeuwen: Deel I. Antwerpen/’s Hertogenbosch, L.C.G. Malmberg, 1939.
    [Google Scholar]
  50. Van Oostrom, F., Wereld in Woorden. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1300-1400. Amsterdam, Uitgeverij Bert Bakker, 2013.
    [Google Scholar]
  51. Van Schaick-Avelingh, G. (red.), Dat Scaecspel. Leiden, Uitgeverij A.W. Sijthoff, 1912.
    [Google Scholar]
  52. Vermeulen, Y., Tot profijt en genoegen. Motiveringen voor de produktie van Nederlandstalige gedrukte teksten 1477-1540. Groningen, Wolters-Noordhoff, 1986.
    [Google Scholar]
  53. Warnar, G.‘Lady Scripture’s Sacred Commitments: Dialogic Understanding in Dutch Religious Literature of the Late Fifteenth Century’, in: W.Melion, E. C.Pastan & L. P.Wandel (red.), Quid Est Sacramentum?. Leiden, Brill, 2020, 494–532.
    [Google Scholar]
  54. Winkelman, J., ‘Iedere proloog is anders’, in: Queeste3, 1996, 227–237.
    [Google Scholar]
http://instance.metastore.ingenta.com/content/journals/10.5117/NEDLET.2024.1.001.COOM
Loading
/content/journals/10.5117/NEDLET.2024.1.001.COOM
Loading

Data & Media loading...

This is a required field
Please enter a valid email address
Approval was a Success
Invalid data
An Error Occurred
Approval was partially successful, following selected items could not be processed due to error